Trực giác và xác suất

Suy nghĩ xuất hiện trong đầu tôi khi tôi khi vừa mua xong tờ vé số 10k là khả năng trúng thưởng của nó, dù biết rằng khả năng xảy ra là 1/1.000.000 cho 2 tỉ. Thật kỳ lạ khi biết rằng khả năng một việc gì đó xảy ra là rất thấp, nhưng ta vẫn luôn nghĩ về nó thay vì hướng về những lựa chọn có xác suất cao hơn nhiều lần.

Theo Advances in Prospect Theory: Cumulative Representation of Uncertainty (1992), con người cảm nhận các xác suất một cách không tuyến tính, trong đó các xác suất nhỏ được đánh giá cao, các xác suất trung bình và cao bị đánh giá thấp. Ví dụ:

• Trong trường hợp xác suất nằm trong khoảng 1%, não bộ xem xét đó như là một xác suất gần 5%.
• Ở trường hợp vé số, ta có 1/1.000.000 khả năng trúng 2 tỉ, nhưng não bộ lại cảm nhận đó là 1/4.500. Tức là khi cầm 1 tờ vé số trên tay, ta có cảm giác gần trúng như đang cầm 250 tờ vé số trên tay.

Độ sai lệch tỉ lệ thuận với giá trị giải thưởng hoặc mức độ nghiêm trọng của hậu quả và mức độ ‘nghiện’.

Bộ não thiên vị các kịch bản có xác suất thấp, nên công sức của chúng ta dành cho các sự kiện không có hiệu quả. Các vấn đề được trau chuốt thì không diễn ra và các vấn đề thường diễn ra thì được làm hời hợt. Sự tự tin sẽ giảm dần và hiệu quả thực tế cũng giảm dần.

Hãy suy xét thật kỹ khi hành động và lên kế hoạch, kể cả khi biết chính xác tỉ lệ các trường hợp có thể xảy ra.

Tham khảo

• Kahneman, D., & Tversky, A. (1992). Advances in Prospect Theory: Cumulative Representation of Uncertainty. Journal of Risk and Uncertainty.